Wetenschap en Bijbel
November is begonnen, de maand waarin we starten met de voorbereiding op het Heilig Vormsel. Ik verheug me erop met de kinderen in gesprek te gaan. Te beginnen over de Schepping. Daarbij gaan we uitgebreid in op het verhaal dat de wetenschap vertelt over het ontstaan van de aarde en de mensen. En dan komt de vraag: hoe moeten we in dat licht het Bijbelse scheppingsverhaal verstaan? Waarom zouden we nog geloven, als de wetenschap voor bijna alles in ons leven een verklaring heeft?
Twee boeken[i] die aan het lezen ben, wekken nog meer zin in dit gesprek. De boeken zijn geschreven door een evolutiebioloog en een cultuurhistoricus. Zij hebben de Bijbel grondig gelezen. Niet als gelovigen, maar als wetenschappers. Zij zien de Bijbel namelijk als prachtig cultuurhistorisch document dat licht schijnt op een invloedrijke ontwikkeling van de mensheid.
Jagers-verzamelaars
Om dat duidelijk te maken plaatsen zij de ontwikkeling van de Bijbel in een enorm ruim perspectief. Zij beginnen bij de evolutie van de mens. Ze schetsen hoe de mensheid honderdduizenden jaren als jager-verzamelaar geleefd heeft. In kleine groepen, waarin iedereen – man en vrouw – gericht was op het voortbestaan van de gemeenschap. Delen was levensnoodzakelijk. Net als samenwerken. Iedereen droeg op gelijkwaardige wijze bij aan de gemeenschap. En waar er iets tegenzat, werden intuïtief natuurgeesten aangeroepen om het onheil te keren.
Godenrijken
Door o.a. klimaatverandering zijn kleine groepjes zich gaan vestigen op plekken waar voldoende voedsel te vinden was. Nog veel later zijn er grotere nederzettingen ontstaan, die langzamerhand anoniemer werden. Bezit ging een rol spelen en wakkerde beschermingsdrang aan. Er ontstond sociale ongelijkheid: mensen met macht en middelen, en velen die dat ontbeerden. Bovendien doken er ziektes op die veelal dodelijk waren. Het leven werd gevaarlijker en gewelddadiger. Het leven werd ook onrechtvaardiger. Om de nieuwe samenlevingen te ordenen en structuren ervan te legitimeren werd langzamerhand hele godenrijken ingericht. We kennen ze uit de Mesopotamische, de Egyptische, en later ook de Griekse en Romeinse religie. Godsdienst werd steeds meer een institutie.
De God van Israël
Vele verhalen uit deze godsdiensten hebben hun parallel in de Bijbel. Maar het kleine volk van Israël, dat voortdurend door machtige buren onder de voet werd gelopen, ontwikkelde haar eigen godsdienst. Met maar één God in de hemel. Een God die wreed en gewelddadig kon zijn, maar ook wetten uitvaardigde die heilzaam bleken – hygiënisch, rechtvaardig en samenbindend. Het bleek een sterke God onder wiens leiding het volk van Israël zich staande heeft weten te houden.
Ik zou nog veel meer kunnen delen. Over hoe de evolutionaire ontwikkeling ook tot het patriarchaat en ongelijkheid tussen mannen en vrouwen heeft geleid, bijvoorbeeld – ook al zo interessant. Of over de betekenis van Jezus en het christendom voor de evolutie van de mensheid.
Verklaring of betekenis
De wetenschappelijke blik geeft veel inzicht, merk ik bij elke bladzijde die ik lees. Dat zal het gesprek met de vormelingen nog indringender maken, vermoed ik. Maar het antwoord dat Patricia Mulder en ik op de gestelde vraag geven, verandert er niet door. Wij geloven omdat wij niet anders kunnen en willen. Omdat er geheimen in het leven zijn die de wetenschap misschien wel kan verklaren, maar ze niet kan omvatten. De wetenschap kan ons niet zeggen hoe het is om van iemand te houden. Hoe verdriet ons overvalt als een bekende sterft. Wat een geluk een streling over de wang geeft. Wat het ons doet dat ‘iets of iemand’ ons nabij is, zonder dat deze fysiek aanwezig is. En evenmin hoe je op zo’n verborgen Aanwezigheid kunt vertrouwen als op een barmhartige Vader, zoals Jezus ons leert. De Bijbel geeft ons niet alleen verklaringen. Zij geeft vooral betekenis aan die aspecten van ons leven die ons doen voelen ‘mens’ te zijn. Ze duidt. En nodigt ons zo uit de weg van menswording te gaan, in de Geest van Jezus.
Daarom kunnen het verhaal van de wetenschap en het geloofsverhaal van de Bijbel wat ons betreft naast elkaar bestaan. Dat blijkt niet altijd gemakkelijk te begrijpen voor de vormelingen. Maar de meesten voelen het wel aan.
Pastor Annemieke
[i] Het oerboek van de mens (2022) en De waarheid over Eva. Hoe de ongelijkheid tussen vrouwen en mannen ontstond (2020), beide geschreven door Carel van Schaik en Kai Michel.
